BPPV म्हणजे काय हा प्रश्न चक्कर येणाऱ्या अनेक रुग्णांना पडतो. काही जण सांगतात की बेडवर वळल्यावर खोली फिरते, वर पाहिल्यावर किंवा खाली वाकल्यावर अचानक काही सेकंद जोराची चक्कर येते, आणि पुन्हा थोड्या वेळाने बरे वाटते. अशा प्रकारच्या चक्करमागे BPPV असू शकते. याचा अर्थ कानात “दगड” साचले आहेत असा नसतो, तर आतील कानातील सूक्ष्म कण चुकीच्या ठिकाणी गेलेले असू शकतात.
In my clinic, मी रुग्णांना सर्वात आधी विचारतो की चक्कर म्हणजे नेमके काय वाटते – खोली फिरते का, डोके हलके होते का, की तोल जातो का. कारण BPPV मधली चक्कर साधारणपणे स्थिती बदलल्यावर काही सेकंद टिकते. ती सतत तासन्तास चालणारी चक्कर नसते. म्हणूनच BPPV समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
विषयसूची
BPPV म्हणजे काय?
BPPV चे पूर्ण नाव Benign Paroxysmal Positional Vertigo आहे. मराठीत साधे सांगायचे तर, डोक्याची स्थिती बदलल्यावर अचानक काही क्षणांसाठी फिरती चक्कर येणे. हे जीवघेणे नसते, पण खूप त्रासदायक असू शकते. विशेषतः झोपेत वळताना, बेडवरून उठताना, वर पाहताना किंवा पुढे झुकताना ही चक्कर वाढते.
आतील कानातील कणांची भूमिका
आपल्या आतील कानात तोल सांभाळण्याची एक नाजूक व्यवस्था असते. त्यात अतिशय सूक्ष्म कण असतात. हे कण चुकीच्या अर्धवर्तुळाकार नलिकेत गेले तर डोके हलवल्यावर मेंदूकडे चुकीचा सिग्नल जातो आणि रुग्णाला खोली फिरते आहे असे वाटते. म्हणून रुग्ण म्हणतो, “मी वळलो आणि सगळे फिरले.”
हे कण अनेक कारणांनी हलू शकतात – वय, किरकोळ इजा, व्हायरल आजारानंतरचा बदल, किंवा कधी स्पष्ट कारण नसतानाही.
BPPV ची लक्षणे कोणती?
- बेडवर वळल्यावर अचानक चक्कर येणे
- वर पाहताना किंवा खाली वाकताना काही सेकंद खोली फिरल्यासारखे वाटणे
- मळमळ होणे
- चक्कर कमी झाल्यावरही थोडावेळ अस्थिर वाटणे
BPPV मध्ये साधारणपणे श्रवण कमी होत नाही. जर चक्करबरोबर कानात आवाज, कान भरल्यासारखे वाटणे, किंवा ऐकण्यात फरक असेल तर इतर कारणे तपासावी लागतात.
BPPV आणि इतर चक्कर येण्याची कारणे यात फरक
BPPV मधील चक्कर ठराविक हालचालींनी सुरू होते आणि काही सेकंदांत कमी होते. पण इतर कारणांमुळे येणारी चक्कर वेगळी असू शकते:
- व्हेस्टिब्युलर मायग्रेनमध्ये चक्कर जास्त वेळ टिकू शकते
- रक्तदाब कमी झाल्यास डोके हलके वाटते
- न्यूरोलॉजिकल कारणांत चालता येत नाही, बोलण्यात अडचण किंवा अशक्तपणा असू शकतो
म्हणून प्रत्येक चक्कर BPPV आहे असे गृहीत धरणे चूक आहे.
BPPV चे निदान कसे होते?
BPPV चे निदान इतिहास आणि योग्य तपासणीवर आधारित असते. डॉक्टर रुग्णाला ठराविक प्रकारे झोपवून किंवा वळवून चक्कर ट्रिगर होते का ते पाहतात. काही वेळा डोळ्यांची हालचालही तपासली जाते. यामुळे कोणत्या बाजूचा आणि कोणत्या नलिकेचा BPPV आहे हे समजू शकते.
BPPV चा उपचार काय असतो?
BPPV च्या उपचारात बहुतेक वेळा औषधांपेक्षा योग्य maneuver महत्त्वाचा असतो. Epley maneuver किंवा इतर positional treatment योग्य रुग्णात उपयुक्त ठरू शकतात. काही रुग्णांना घरच्या घरी काय करावे, कोणत्या हालचाली टाळाव्यात, आणि पुन्हा चक्कर आल्यास कधी डॉक्टरांना भेटावे हेही समजावून सांगावे लागते.
जर चक्करबरोबर श्रवण कमी होत असेल, ती सतत राहात असेल, किंवा हात-पायात अशक्तपणा, दृष्टीत बदल, बोलण्यात त्रास असेल तर ताबडतोब पुढील तपासणी गरजेची असते.
संबंधित वाचन:
वैद्यकीय सूचना: हा लेख माहितीपुरता आहे. सतत चक्कर येत असेल, श्रवण कमी होत असेल, किंवा न्यूरोलॉजिकल लक्षणे असतील तर तज्ज्ञांची तपासणी आवश्यक आहे.