BPPV म्हणजे काय हा प्रश्न चक्कर येणाऱ्या अनेक रुग्णांना पडतो. काही जण सांगतात की बेडवर वळल्यावर खोली फिरते, वर पाहिल्यावर किंवा खाली वाकल्यावर अचानक काही सेकंद जोराची चक्कर येते, आणि पुन्हा थोड्या वेळाने बरे वाटते. अशा प्रकारच्या चक्करमागे BPPV असू शकते. याचा अर्थ कानात “दगड” साचले आहेत असा नसतो, तर आतील कानातील सूक्ष्म कण चुकीच्या ठिकाणी गेलेले असू शकतात.
In my clinic, मी रुग्णांना सर्वात आधी विचारतो की चक्कर म्हणजे नेमके काय वाटते – खोली फिरते का, डोके हलके होते का, की तोल जातो का. कारण BPPV मधली चक्कर साधारणपणे स्थिती बदलल्यावर काही सेकंद टिकते. ती सतत तासन्तास चालणारी चक्कर नसते. म्हणूनच BPPV समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
विषयसूची
BPPV म्हणजे काय?
BPPV चे पूर्ण नाव Benign Paroxysmal Positional Vertigo आहे. मराठीत साधे सांगायचे तर, डोक्याची स्थिती बदलल्यावर अचानक काही क्षणांसाठी फिरती चक्कर येणे. हे जीवघेणे नसते, पण खूप त्रासदायक असू शकते. विशेषतः झोपेत वळताना, बेडवरून उठताना, वर पाहताना किंवा पुढे झुकताना ही चक्कर वाढते.
आतील कानातील कणांची भूमिका
आपल्या आतील कानात तोल सांभाळण्याची एक नाजूक व्यवस्था असते. त्यात अतिशय सूक्ष्म कण असतात. हे कण चुकीच्या अर्धवर्तुळाकार नलिकेत गेले तर डोके हलवल्यावर मेंदूकडे चुकीचा सिग्नल जातो आणि रुग्णाला खोली फिरते आहे असे वाटते. म्हणून रुग्ण म्हणतो, “मी वळलो आणि सगळे फिरले.”
हे कण अनेक कारणांनी हलू शकतात – वय, किरकोळ इजा, व्हायरल आजारानंतरचा बदल, किंवा कधी स्पष्ट कारण नसतानाही.
BPPV ची लक्षणे कोणती?
- बेडवर वळल्यावर अचानक चक्कर येणे
- वर पाहताना किंवा खाली वाकताना काही सेकंद खोली फिरल्यासारखे वाटणे
- मळमळ होणे
- चक्कर कमी झाल्यावरही थोडावेळ अस्थिर वाटणे
BPPV मध्ये साधारणपणे श्रवण कमी होत नाही. जर चक्करबरोबर कानात आवाज, कान भरल्यासारखे वाटणे, किंवा ऐकण्यात फरक असेल तर इतर कारणे तपासावी लागतात.
BPPV आणि इतर चक्कर येण्याची कारणे यात फरक
BPPV मधील चक्कर ठराविक हालचालींनी सुरू होते आणि काही सेकंदांत कमी होते. पण इतर कारणांमुळे येणारी चक्कर वेगळी असू शकते:
- व्हेस्टिब्युलर मायग्रेनमध्ये चक्कर जास्त वेळ टिकू शकते
- रक्तदाब कमी झाल्यास डोके हलके वाटते
- न्यूरोलॉजिकल कारणांत चालता येत नाही, बोलण्यात अडचण किंवा अशक्तपणा असू शकतो
म्हणून प्रत्येक चक्कर BPPV आहे असे गृहीत धरणे चूक आहे.
BPPV चे निदान कसे होते?
BPPV चे निदान इतिहास आणि योग्य तपासणीवर आधारित असते. डॉक्टर रुग्णाला ठराविक प्रकारे झोपवून किंवा वळवून चक्कर ट्रिगर होते का ते पाहतात. काही वेळा डोळ्यांची हालचालही तपासली जाते. यामुळे कोणत्या बाजूचा आणि कोणत्या नलिकेचा BPPV आहे हे समजू शकते.
BPPV चा उपचार काय असतो?
BPPV च्या उपचारात बहुतेक वेळा औषधांपेक्षा योग्य maneuver महत्त्वाचा असतो. Epley maneuver किंवा इतर positional treatment योग्य रुग्णात उपयुक्त ठरू शकतात. काही रुग्णांना घरच्या घरी काय करावे, कोणत्या हालचाली टाळाव्यात, आणि पुन्हा चक्कर आल्यास कधी डॉक्टरांना भेटावे हेही समजावून सांगावे लागते.
जर चक्करबरोबर श्रवण कमी होत असेल, ती सतत राहात असेल, किंवा हात-पायात अशक्तपणा, दृष्टीत बदल, बोलण्यात त्रास असेल तर ताबडतोब पुढील तपासणी गरजेची असते.
संबंधित वाचन:
वैद्यकीय सूचना: हा लेख माहितीपुरता आहे. सतत चक्कर येत असेल, श्रवण कमी होत असेल, किंवा न्यूरोलॉजिकल लक्षणे असतील तर तज्ज्ञांची तपासणी आवश्यक आहे.
परामर्श के लिए संपर्क: WhatsApp / कॉल +91 7393062200 — डॉ. प्रतीक पोरवाल, ENT specialist.
कधी जास्त काळजी घ्यावी?
चक्कर येण्यामागे नेहमी एकच कारण नसते. कानातील संतुलन यंत्रणा, रक्तदाब, मायग्रेन, झोप, पाण्याची कमतरता, काही औषधे आणि चिंता – या सगळ्यांचा संबंध असू शकतो. चक्कर वारंवार येत असेल, चालताना तोल जात असेल, कानात आवाज येत असेल, ऐकू कमी येत असेल किंवा उलटीसह त्रास वाढत असेल, तर फक्त घरगुती उपायांवर अवलंबून राहू नये.
अचानक तीव्र चक्कर, बोलण्यात अडचण, हात-पायात कमजोरी, दुहेरी दिसणे, छातीत दुखणे किंवा बेशुद्ध पडणे अशी लक्षणे असतील तर लगेच वैद्यकीय मदत घ्यावी. BPPV सारख्या अनेक रुग्णांमध्ये योग्य तपासणी आणि योग्य मॅन्युव्हरने लवकर आराम मिळू शकतो, पण आधी कारण ओळखणे महत्त्वाचे असते.
घरी पुरेसे पाणी पिणे, हळू उठणे, पडण्याचा धोका असेल तर आधार घेणे आणि चक्करची औषधे स्वतःहून जास्त दिवस न घेणे ही सुरक्षित पावले आहेत. हा लेख शैक्षणिक माहितीसाठी आहे; तुमच्या लक्षणांनुसार ENT किंवा vertigo specialist यांचा सल्ला घेणे योग्य राहते.
डॉक्टरांना कोणती माहिती द्यावी?
तपासणीच्या वेळी चक्कर किती वेळ टिकते, डोके वळवल्यावर वाढते का, कानात आवाज किंवा ऐकू कमी येते का, उलटी होते का आणि तुम्ही कोणती औषधे घेत आहात हे स्पष्ट सांगणे उपयोगी ठरते. वयस्कर रुग्णांमध्ये पडण्याचा धोका असेल तर घरातील प्रकाश, बाथरूममध्ये आधार, सैल गालिचे काढणे आणि पायात योग्य चप्पल वापरणे हीसुद्धा उपचार योजनेचा भाग असते.
BPPV असल्यास फक्त चक्करची गोळी पुरेशी नसते; योग्य positional test आणि maneuver गरजेचा असू शकतो. मायग्रेन, रक्तदाब, साखर, anxiety किंवा cervical problem मुळे चक्कर येत असेल तर उपचार वेगळे असतात. म्हणून लक्षणांचे pattern शांतपणे सांगणे हे diagnosis साठी फार महत्त्वाचे आहे.