સીધો જવાબ: વર્ટિગો કસરત એટલે દરેક ચક્કર માટે એક જ ઘરેલું કસરત નહીં. એપ્લી મેન્યુવર સામાન્ય રીતે બીપીપીવીમાં, ખાસ કરીને પથારીમાં વળતાં અથવા માથું ફેરવતાં થોડી ક્ષણ માટે રૂમ ગોળ ફરતો લાગે ત્યારે વિચારવામાં આવે છે. સાચી બાજુ અને સાચી કેનાલ જાણી વિના કસરત કરવી સુરક્ષિત નથી.
પહેલા આ વાત યાદ રાખો
“પથારીમાં વળું તો ચક્કર આવે”, “માથું ઉપર કરું તો ગોળ ગોળ લાગે”, “ઊભો થાઉં તો આંખ અંધારી થાય”, “કાનમાં અવાજ આવે” – આ બધું એક જ કારણથી નથી થતું. કસરત કરતા પહેલા ચક્કર આવવાની રીત સમજવી જરૂરી છે.
વર્ટિગો કસરત: એપ્લી મેન્યુવર ક્યારે મદદ કરે?
જો ચક્કર માથાની સ્થિતિ બદલતાં જ આવે, થોડા સેકંડથી એક મિનિટમાં ઓછું થાય, વચ્ચે દર્દી સામાન્ય લાગે અને સાંભળવામાં અચાનક ફેરફાર ન હોય, તો બીપીપીવીની શક્યતા જોવામાં આવે છે. તેમાં કાનની અંદરના નાના કણ ખોટી જગ્યાએ સરકતા હોય શકે છે.
ડોક્ટર ડિક્સ-હોલપાઈક ટેસ્ટ અથવા બીજી સ્થિતિ બદલવાની તપાસથી કઈ બાજુ અને કઈ કેનાલ અસરગ્રસ્ત છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે. પછી જ એપ્લી મેન્યુવર અથવા કેનાલ મુજબની બીજી કસરત સલામત રીતે કરાવવામાં આવે છે.
જાતે કસરત ક્યારે ન કરવી?
ગળાની ગંભીર તકલીફ, કરોડરજ્જુની સમસ્યા, તાજી ઇજા, વૃદ્ધ ઉંમર સાથે પડી જવાનો જોખમ, ખૂબ ઉલટી, બેભાન થવું, છાતીમાં દુખાવો, અચાનક સાંભળવામાં ઘટાડો, બોલવામાં તકલીફ, હાથ-પગમાં નબળાઈ, બે દેખાવું અથવા ચાલવામાં અસમર્થતા હોય તો કસરતનો પ્રયાસ ન કરવો. આવી સ્થિતિમાં પહેલા તબીબી મદદ લેવી.
ખોટી બાજુ અથવા ખોટી રીતથી કસરત કરવાથી ચક્કર, ઉલટી, ગળાનો દુખાવો અથવા ભય વધી શકે છે. યુટ્યુબ જોઈને પહેલી વાર કસરત કરવી ઘણી વાર ખોટી દિશામાં લઈ જાય છે.
ડોક્ટરને શું કહેવું?
ચક્કર ક્યારે શરૂ થયું, કેટલો સમય રહે છે, પથારીમાં કઈ બાજુ વળતાં આવે છે, ઉપર જોવાથી થાય છે કે નહીં, ઊભા થવાથી આંખ અંધારી થાય છે કે નહીં, કાનમાં અવાજ, કાન ભરાવું, સાંભળવામાં ઘટાડો, માથાનો દુખાવો, ઉલટી અથવા પડવાનો બનાવ થયો છે કે નહીં – આ બધું લખી લો.
પહેલાં લીધેલી દવા, બ્લડ પ્રેશર/સુગર, માઈગ્રેનનો ઇતિહાસ, સાંભળવાની તપાસ, વી.એન.જી. રિપોર્ટ અથવા સ્કેન હોય તો સાથે લઈ જવું. દર્દીના પોતાના શબ્દો ઘણી વાર રિપોર્ટ કરતા પણ વધુ ઉપયોગી સંકેત આપે છે.
સંબંધિત માર્ગદર્શિકા
- વર્ટિગો શું છે?
- બીપીપીવી વિશે સરળ માર્ગદર્શિકા
- ડિક્સ-હોલપાઈક ટેસ્ટ વિશે વાંચો
- વી.એન.જી. ટેસ્ટ ક્યારે જરૂરી છે?
- ક્યારે રાહ ન જોવી?
- અપોઇન્ટમેન્ટ અથવા ઓનલાઇન સલાહ
ઘરે સુરક્ષા કેવી રાખવી?
ચક્કર આવે ત્યારે સીડી, બાથરૂમ, ઊંચી જગ્યા અને વાહન ચલાવવું ટાળો. પાણી ઓછું પીવું, ઊંઘ ઓછી થવી, લાંબો ઉપવાસ, પ્રવાસ, તણાવ અથવા માઈગ્રેનના કારણો કેટલાક દર્દીઓમાં ચક્કર વધારી શકે છે, પરંતુ આ માત્ર સંકેત છે; નિદાન નથી.
કસરત પછી પણ ચક્કર વારંવાર આવે, કાનમાં લક્ષણો જોડાય, ચાલવામાં વિશ્વાસ ન રહે અથવા દૈનિક કામ અટકતું હોય તો ઇએનટી/વર્ટિગો સમીક્ષા યોગ્ય છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
એપ્લી મેન્યુવર બધા વર્ટિગોમાં કામ કરે છે?
ના. તે ખાસ કરીને યોગ્ય રીતે ઓળખાયેલા બીપીપીવીમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. માઈગ્રેન, બ્લડ પ્રેશર, કાનના બીજા રોગ અથવા નસ-મગજ સંબંધિત કારણોમાં અલગ તપાસ અને યોજના જોઈએ.
ઘરે એપ્લી મેન્યુવર કરવો સુરક્ષિત છે?
ડોક્ટરે કઈ બાજુ અને કઈ કેનાલ છે તે જોઈને શીખવ્યું હોય તો કેટલાક દર્દીઓમાં ઘરે અનુસરણ કસરત શક્ય છે. પહેલી વાર અંદાજે કસરત કરવી સલામત નથી.
કસરત પછી ફરી ચક્કર આવે તો શું કરવું?
કેટલાક દર્દીઓમાં BPPV ફરી આવી શકે છે. પરંતુ દરેક વખતે એ જ કારણ છે એવું માનવું નહીં. pattern બદલાય, કાનના લક્ષણો આવે અથવા walking unsafe હોય તો review કરાવો.
ક્યારે તાત્કાલિક સારવાર જોઈએ?
નબળાઈ, બોલવામાં તકલીફ, બે દેખાવું, નવી ભારે માથાની પીડા, બેભાન થવું, છાતીમાં દુખાવો, અચાનક સાંભળવામાં ઘટાડો અથવા ચાલવામાં અસમર્થતા હોય તો તાત્કાલિક સારવાર જોઈએ.
આગળ શું કરવું?
જો તમને પથારીમાં વળતાં ફરી ફરી ચક્કર આવે છે, તો અપોઇન્ટમેન્ટ બુક કરો અથવા કૉલ/વોટ્સએપ 7393062200 પર વર્ટિગો મૂલ્યાંકન વિશે પૂછો.
તબીબી નોંધ: આ પેજ શિક્ષણ માટે છે. વ્યક્તિગત નિદાન અને સારવાર માટે ઇએનટી અથવા વર્ટિગો ક્લિનિશિયનની સલાહ જરૂરી છે. અચાનક ગંભીર ચેતવણી ચિહ્નો હોય તો ઓનલાઇન સલાહની રાહ ન જુઓ.
સંદર્ભ: Johns Hopkins એપ્લી મેન્યુવર માર્ગદર્શિકા
Read next — from Dr. Porwal's vertigo library