ਸਿਰ ਘੁੰਮਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਮਰੀਜ਼ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਬੈੱਡ ਤੇ ਪਾਸਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਉੱਠਣ-ਬੈਠਣ ਨਾਲ, ਉੱਪਰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਥੱਲੇ ਝੁਕਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਲਈ ਕਮਰਾ ਘੁੰਮਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ pattern ਅਕਸਰ positional vertigo ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰੂਪ BPPV ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮਤਲਬ brain stroke ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਹੀ history, positional testing ਅਤੇ targeted treatment ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰ ਘੁੰਮਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ BPPV ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਲ ਵਰਟੀਗੋ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਲ ਵਰਟੀਗੋ ਉਹ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲਣ ਨਾਲ trigger ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈੱਡ ਤੇ ਲੇਟਣਾ, ਪਾਸਾ ਬਦਲਣਾ, ਸਿਰ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਜੁੱਕਣਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ BPPV ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਛੋਟੇ crystal ਆਪਣੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿੱਲ ਕੇ canal ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਲੱਛਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
- ਬੈੱਡ ਤੇ ਪਾਸਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਚੱਕਰ
- ਉੱਪਰ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਥੱਲੇ ਝੁਕਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਲਈ ਕਮਰਾ ਘੁੰਮਣ ਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ
- ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣਾ
- ਮਤਲੀ, ਅਸੰਤੁਲਨ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਬੇਚੈਨੀ
- ਇਕੋ ਜਿਹੀ head movement ਨਾਲ episode ਵਾਰ-ਵਾਰ trigger ਹੋਣਾ
ਜੇ ਚੱਕਰ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੰਨ ਦੀ hearing ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਿਹਰੇ ਜਾਂ ਬਾਂਹ-ਟੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ double vision ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ BPPV ਮੰਨ ਕੇ ਘਰ ਨਾ ਬੈਠੋ।
ਸਿਰ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਲ ਕਾਰਨ BPPV ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ migraine, inner-ear infection, vestibular neuritis, blood pressure ਦੀ problem ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ symptom pattern ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਚੱਕਰ ਸਿਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ BPPV ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਸਿਰਫ਼ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ diagnosis ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਡਾਕਟਰ positional tests ਜਿਵੇਂ Dix-Hallpike ਜਾਂ roll test ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ side ਜਾਂ canal ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ MRI ਜਾਂ VNG ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ unusual picture ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਲਾਜ ਕੀ ਹੈ?
ਜੇ ਕਾਰਨ BPPV ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਇਲਾਜ tablet ਨਹੀਂ, ਸਹੀ repositioning maneuver ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ Epley maneuver ਵਰਗੀ technique ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Vertigo ਦੀ ਦਵਾਈ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਤਲੀ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ crystal ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਾ ਕਰੋ?
YouTube ਦੇਖ ਕੇ random maneuver ਨਾ ਕਰੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ diagnosis ਪੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਜੇ neck problem, neurological red flag, hearing loss ਜਾਂ severe imbalance ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ clinical evaluation ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲਾ ਕੀ ਪੜ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੋਰ ਚੱਕਰ ਲੇਖਾਂ ਲਈ Punjabi vertigo articles hub ਵੇਖੋ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ home maneuver ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ Epley ਵਾਲਾ dedicated Punjabi page ਅੱਗੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। Clinical detail ਲਈ English BPPV guide ਅਤੇ ਆਮ ਸਵਾਲਾਂ ਲਈ vertigo FAQ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ
ਕੀ positional vertigo ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ BPPV ਜੀਵਨ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ diagnosis ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਕੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?
ਹਰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅਸਲ problem BPPV ਹੈ, ਤਾਂ targeted maneuver ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੁਰੰਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ: Prime ENT Center, Hardoi ਨਾਲ +91 7393062200 ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Medical disclaimer: ਇਹ ਪੇਜ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅਚਾਨਕ hearing loss, severe headache ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ vomiting ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ medical help ਲਵੋ.
Reference: NIDCD balance disorders overview.