BPPV શું છે? કાનમાં પથરી ખસવાથી ચક્કર આવવું

BPPV ચક્કર કાન પથરી વિશે:ભાઈ, આ લેખમાં હું તમને એક બહુ જોવાતું પણ અણધાર્યું સમસ્યા વિશે કહીશ જે ભારતમાં ચક્કર આવવાનું સૌથી વધુ કારણ છે. તેનું નામ છે BPPV, Benign Paroxysmal Positional Vertigo. હું એક સરળ વસ્તુથી શરૂ કરું છું.

BPPV ચક્કર કાન પથરી -કાનમાં પથરીનું સાક્ષ્ય, એક લોહી ઘોળું ઢોળ

તમે જાણો છો કે આપણો કાન ફક્ત સાંભળવા માટે જ નથી? આપણો બાહ્ય કાન, મધ્ય કાન અને આંતરિક કાન, આ ત્રણોમાં આપણું સમતુલા કેન્દ્ર છે. મારા દર્દીઓ આને “ગેરો બ્રેન” કહે છે પણ તે બરાબર નથી. આપણાં કાનમાં પાણી જેવું પણ સ્ફટિક જેવું પણ પદાર્થ હોય છે. આમાં ખરેખર ખુબ નાની-નાની પથરીઓ હોય છે। તે ખરેખર પથરી જેવી હોય છે, કાલશ પર કાકડોથી કાઢેલી પથરી જેવી।

જ્યારે તમે માથું હલાવો છો, દોડો છો, બેડ પર ફરી ઓથું કરો છો, તેવા સમયે આ પથરીઓ આપણા કાનના પાણીમાં સ્વતંત્રતાથી તરી શકે છે. આ પથરીઓ જ્યારે ખસી જાય, જ્યારે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જાય, તે જ વખતે ચક્કર આવે છે। બસ! આ જ BPPV છે।

એક દિવસ મારી પાસે રાજકોટ પાસેથી એક માતા આવી. તેનું નામ લીલા હતું. તે કહેતી હતી, “ડૉક્ટર, મને જયારે જમણી બાજુ ફરીને સૂવું છું તો એવું લાગે છે કે આખો ઓરડો ફરતો છે. આવું 20-30 સેકન્ડ ચલે છે, પછી બંધ થઈ જાય છે। હું ગર્યો છું પણ કંઈ બધું ગોલ છે!” મેં તેને કહ્યું, “તમારી પથરી ખસી ગઈ છે, બસ! કોઈ મોટો રોગ નથી.” તેનો ચહેરો સ્બતાર્મણ હલકો થયો.

પથરી ખસવાથી ચક્કર શું રીતે આવે છે?

આ વાતમાં સાયન્સ છે, હોમિયોપોથી નથી. તમે જયારે માથું ફેરવો છો, તમારા કાનમાં એક પાણીની લહેર આવે છે. જયારે પણ તમે માથું હલાવો છો, આ પાણીમાંની નાની-નાની સ્ફટિક પથરીઓ પણ હલાય છે. જયારે તે પથરીઓ આવતી-જતી રહે છે, તમારી નર્વમાં એક સંદેશ જાય છે. આ સંદેશ તમારા મગજને જણાવે છે કે “તું ફરી રહ્યો છે, ધીમો.”

પણ BPPV માં, આ પથરીઓ જયારે “ગ્રેવિટી” પક્ષે નીચે આવે છે, તે એક મોટો જૂઠો સંદેશ આપે છે. એટલે તમારો મગજ વિચારે છે કે તમે બહુ ઝડપથી ફરી રહ્યા છો. પણ હકીકતમાં તમે તો બેસ્યા છો. આ તફાવતથી જણાય છે કે તમે ફરી રહ્યા છો, માટે ચક્કર આવે છે।

એક બીજો દર્દી, જશમીન, અમદાવાદ પાસેથી તણાવમાં આવતો હતો. તે કહેતો હતો, “ડૉક્ટર, મને અચાનક ચક્કર આવતો છે. મેં એક્સ-રે કરાવ્યો, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવ્યો, બધું બરાબર આવ્યું છે. પણ આ ચક્કર મને મારી નોકરી લે જશે!” મે તેને Dix-Hallpike ટેસ્ટ કર્યો અને બરાબર તેનો BPPV હતો. તેઆ આ BPPV ચક્કર કાન પથરીની પુષ્ટિ કરાયેલી ચક્કરની સમસ્યા હતી. તો બહુ સરળ સમસ્યા હતી જેનો ઉપચાર થઈ શક્યો હતો.

કોણ વધુ ખતરામાં છે? ઝુંબેશ જોખમ

હું તમને માત્ર તાત્ત્વિક બાબતો જણાવતો નથી. મારા 20 વર્ષના અનુભવમાં, મેં જોયું છે કે કોણ સૌથી વધુ BPPV થાય છે. પ્રથમ, વૃદ્ધ લોકો. જો તમે 50 વર્ષથી વધુ છો, તો તમને BPPV થવાની સંભાવના 20% છે આગામી વર્ષમાં. શા માટે? કારણ કે તમારી પથરીઓ નાજુક થઈ જાય છે અને ભાંગી પણ શકે છે।

બીજો, જેમણે માથામાં મારપીટ ખાધો છે. મારી એક દર્દી, હર્ષ, બાઈક અપરાધનો શિકાર થયો હતો અને તેના માથાને ઠેક્કો માર્યો હતો. ત્રણ મહિના પછી તેને BPPV થયો હતો।

ત્રીજો કારણ: લાંબો વખત બેડમાં સૂવું. મોટી શસ્ત્ર ક્રિયા કર્યા હોય, હાસ્પતાલમાં લંબા દિવસ પડ્યા હોય, તો BPPV જોવા મળે છે।

સુરત ટેક્સ્ટાઈલ ફેક્ટરીમાં કામ કરતો એક યુવાન, રાહુલ, આવ્યો હતો. તેનું કામ ઘણી ઝીણી વસ્તુઓ બનાવવું હતું અને તે દિવસમાં 8 કલાક માથું નીચે કર્યા રહે છે. એક દિવસ જયારે તે ઉપર હતું, તો તેને ધરસણ આવ્યો. હું નિશ્ચિત હતો કે આ BPPV છે। અને તે બરાબર હતું।

લક્ષણો, કેવી રીતે ઓળખવું કે તમને BPPV છે?

આ ખરો જાણવું આવશ્યક છે કારણ કે અમદાવાદમાં ઘણાનેBPPV ચક્કર કાન પથરીના લકષણો ઓળખ્યા પஃસચી: ગોળમાઈ થાય છે અને તેઓ દર્દ ચલાવતા ફરે છે.

👉 Also read: Chakkar Vertigo Bppv Vs Vestibular Neuritis

BPPV ના મુખ્ય લક્ષણો:

1. અચાનક શરૂ થતો ચક્કર: તમે બેઠા છો અને કોઈ કારણ વિના આવું લાગે છે કે હું ફરી રહ્યો છું. આ 15 સેકન્ડ થી 60 સેકન્ડ સુધી ચલે છે। તે ક્યારેક ત્રણ મિનિટ પણ ચલે છે, પણ સાધારણત: અછત હોય છે।

2. મથાલીપણું: આ ચક્કરથી તમને મોતી જેવું લાગે છે. તમે દિશા-વિહીન થઈ જાવ છો. જમણું-ડાબું બંધ તમને ગુંચવણમાં લાગે છે।

3. આંખોનું આવતું-જતું: તમારી આંખો અનિચ્છાએ ધીમે ધીમે એક દિશામાં વળે છે અને પછી અચાનક પાછી આવે છે. આ કાંપ જેવું થોડું દેખાય છે, પણ ખરો કાંપ નથી। ડૉક્ટર આને “નિસ્ટેગમસ” કહે છે।

4. ચોક્કસ પોષણમાં શરૂ થવું: આ બહુ અગત્યનું છે. BPPV સાધારણત: ચોક્કસ પોષણમાં જ શરૂ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જમણી બાજુ ફરીને સૂવું, બેડ પર જ્યારે પોતાનું સિર ફેરવો, અથવા જ્યારે સીધું ઉપર જુઓ તે વખતે। આ ચોક્કસતા જ BPPV ને અલગ કરે છે અન્ય ચક્કરથી।

લીલાને આમ હતું, તે જમણી બાજુ ફરીને સૂતી તો બરાબર ચક્કર આવતો હતો, પણ ડાબી બાજુ ફરીને સૂતી તો કંઈ ન હતું। આ જ અમને બતાવે છે કે તેનો રોગ ક્યાં છે।

કાનમાં કોણ-કોણ સી પથરી હોઈ શકે છે?

આ વાત મારે તમને વિજ્ઞાન પર ધ્યાન આપતા સમજાવવી જોઈએ કારણ કે આપણું કાન બહુ જટિલ છે.

તમારા આંતરિક કાનમાં ત્રણ નાની ટ્યુબ હોય છે, આમાંથી દરેકને અર્ધ-વર્તુળાકાર નળી કહે છે. આ ત્રણ ટ્યુબો ત્રણ તફાવત દિશામાં ફરે છે, આગળ-પાછળ, આધુનિક-પશ્ચિમ, અને ઊપર-નીચે. આ રીતે આપણો મગજ જાણે છે કે આપણો માથો કઈ દિશામાં ફર્યો છે।

આમાંથી બે જે નળીઓ વધુ ખતરામાં હોય છે તે છે “પશ્ચાદર નળી” અને “અગ્રવર્તી નળી”. આમાં પથરી પડે તો BPPV શરૂ થાય છે. અણુ માપની આ પથરીઓ ક્રિસ્ટલ હોય છે જેને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ કહે છે। આ એક જ વસ્તુ છે જે શીપણીમાં પથરી બનાવે છે.

BPPV નું નિદાન કેમ ગુમ થઈ જાય છે?

આ મારી સૌથી મોટી હતાશા છે. ભારતમાં, જ્યારે કોઈને ચક્કઆ સસ્થા જ મુખ્યત્બે BPPV ચક્કર કાન પથરીની છે.ર આવે, તે તરત જ “MRI” કરાવવા જાય છે. તેમને લાગે છે કે આવું કોઈ મોટો રોગ છે, બ્રેઈન ટ્યુમર, સ્ટ્રોક, આદિ। પણ BPPV માટે MRI ની જરૂર નથી!

મારો એક દર્દી, સીમા, અમદાવાદમાં ત્રણ વર્ષ તણાવમાં ફર્યો હતો। તે બીજું બીજું હોસ્પિટલ ગયો, પણ કોઈ તેને BPPV શોધી શક્યો નથી। તે આપણા પાસે આવતો હતો તો આપણે એક સરળ ટેસ્ટ કર્યો, Dix-Hallpike ટેસ્ટ, અને બરાબર તેનો નિદાન થઈ ગયો. તે તો કહેતી હતી, “ડૉક્ટર, આ તો બરાબર માત્ર 5 મિનિટમાં શોધી શક્યા? 3 વર્ષ ઉલધ કરી દીધા!”

👉 Also read: What is BPPV? Types, Symptoms & Best Treatments

કારણ શું છે? કારણ એ છે કે ભારતમાં ઘણા નાના શહેરોમાં, રજત ઝુંબેશમાં કાનની જાનકારી ધરાવતા ડૉક્ટર નથી. સાધારણત: આનું નિદાન અને ઉપચાર ENT ડૉક્ટર જ કરી શકે છે કે જે વર્ટિગો/બેલેન્સ શોધવામાં માહિર હોય।

ઉપચાર, કેટલું સરળ છે તે!!

આ વાત બહુ ગર્વ સાથે કહી શકું છું કે BPPV ને ઠીક કરવું બહુ સરળ છે. કોઈ વાંધો લવવો નથી, કોઈ મોટો ઓપરેશન નથી, કોઈ ઘણી દવા નથી।

સૌથી પહેલો પગલો: તમારા ડૉક્ટર સાથે મળો અને તમને BPPV છે તે નિશ્ચિત કરો। તે સાધારણત: એક પરીક્ષા માર્ગે કરે છે। જો BPPV નિશ્ચિત હોય, તો તે અમને બતાવે છે કે કયા નળીમાં પથરી છે।

બીજો પગલો: એક જાદુઈ તકનીક, “Epley મેન્યુવર”. આ એક ખાસ શ્રેણી હલનચલન છે જે તમારી પથરીને તેની જગ્યા પર પાછી લાવે છે. આ માત્ર 5-10 મિનિટ લાગે છે এবং 80-90% કેસોમાં અચૂક કામ કરે છે।

તમે ઘરે આ કર્યા શકો છો, પણ હું હંમેશા સુપારિશ કરું છું કે પ્રથમ વાર તમે ડૉક્ટરની સાથે કરો। મારો એક દર્દી, અર્જુન, પોતે ઘરે આ કર્યો અને પોતાનો માથો ખરાબ કર્યો!!

Epley સાથે પછીની સંભાળ, શું ધ્યાનમાં રાખવું?

જ્યારે Epley કર્યું તે પછી, તમારી પથરી હવે તેના સાધારણ સ્થાનમાં છે, પણ તે પણ નર્મ છે અને ફરી ખસી શકે છે.

તે વખતે ધ્યાનમાં રાખશો:

1. આગળના 2-3 દિવસ તમે તમારું માથો ખૂબ ધીમે હલાવો. કોઈ અચાનક હલનચલન નહીં।

2. તમે જમણી બાજુ જો રોગી હતા, તો આગળના દિવસ ડાબી બાજુ ફરીને ન સૂવો. આ માટે તમે ક્યાં પણ સૂ શકો, પણ તમારું પોષણ ધીમો-ધીમો બદલો।

3. સોપ્તાહ ભરમાં તમે હલકા-ફુલકા સરંજામો કરી શકો છો, પણ કોઈ વર્યાયામ નથી, કોઈ યોગ નથી, કોઈ ગર્યો નથી।

4. જો તમે મટ્ટો-ચક્કરણું કર્યું અથવા ગર્યો દોર્યું તો ચક્કર ફરી આવી શકે છે। મારો વતન રાજકોટમાં નવરાત્રી આવે તો ગર્ય વધુ થાય છે, આમાં ધ્યાન રાખો।

👉 Also read: Still Dizzy After BPPV Treatment?

શું દવા-દારૂની જરૂર છે?

સાધારણત: BPPV માં કોઈ ખાસ દવા કામ નથી કરતી. આપણે કેટલીક દવા આપીશું જો તમને ખૂબ ચક્કર આવતો હોય અને તમે ગતિશીલ ન થઈ શકો:

1. Antihistamines, વિલ્લો પણ મતલીને રાહત આપે છે.

2. Beta-blockers, જો તમને હૃદય ખતરામાં હોય તો, આ તમારા હૃદયને સ્થિર રાખે છે.

3. Benzodiazepines, આ ખૂબ શક્તિશાળી દવા છે અને સાધારણત: લાંબા સમય માટે નથી દીધી, જોકે તમને જરુર પણ હોય તો કેટલીક રાતો આપણે આપીશું જો તમે ઘણું ગતિશીલ ન થઈ શકો હોય અને તમે ખૂબ પીડા અથવા બીમારી અનુભવતા હોય।

પણ મારો કહેવું એ છે કે આ દવા આપણે રોક દીધી તે પછી Epley કર્યું તો તમે 2-3 હફતામાં બીલકુલ ઠીક થઈ જાશો।

ઘરેલુ ટિપ્સ જે તમે Epley તમામ ચાલતાં કરી શકો છો:

1. તમારું તાપમાન સામાન્ય રાખો. ગણોનો ગરમ મોસમ તમારું ચક્કર વધારી શકે છે, આમાં વધુ પાણી પીયો।

2. અચૂક તમે ગર્ય કર્યો અથવા તણાવમાં નહીં ગયા. BPPV કે સમયે તણાવ હતું તો તે વધુ ખરાબ થાય છે।

3. તમે તમારી સાધ્ય અનુસાર બહાર ચાલતા જવો પણ તમારો માથો આવતું-જતું રાખો, અર્થાત આગળ પણ રખાણ કરતાં ચાલો, પીછલું પણ જુઓ તમે ધીમેથી, પણ તમે તો સમતુલા વર્ધણ પણ કરો છો જે વધુ ઉપયોગી છે।

શું BPPV ફરી આવી શકે છે?

હા, બીલકુલ! આ એક સમસ્યા છે. કેટલીક દર્દીઓને પ્રથમ વાર Epley કર્યો તે પછી કાફી હાલમાં દુબારો BPPV આવ્યો.

અમારા આંકડો અનુસાર, 50% દર્દીઓને પછીથી કોઈ ફરી BPPV આવતો નથી, પણ બીજા 50% માંથી 30% માણસોને પાછું આવતું છે. કેટલીક માણસોને 5-10 વર્ષ પછી BPPV આવ્યો હતો, કોઈને એક વર્ષમાં જ આવ્યો હતો।

તો શું કરશો તમે આ બીમારીથી બચવા માટે?

1. તમારી પોષણ રક્ષણ કરો. તમે તમારું માથો તણાવમાં કર્યો અથવા અચાનક પરિવર્તન કર્યો તો ચક્કર આવી શકે છે।

2. તમે વિટામીન D સુનિશ્ચિત રાખો। આવતા શોધોમાં જણાયું છે કે જે માણસોમાં વિટામીન D ની ઘણી ઓછામી હોય છે તેમને વધુ વાર BPPV આવતો છે।

👉 Also read: Cervical Vertigo Misdiagnosis Bppv Neck Xray

3. તમે તમારું સ્વાસ્થ્ય સાચો રાખો. શુગર, બ્લડ પ્રેશર સાચો રાખો, આ બધું BPPV ને બદતર કરે છે।

Dr. Prateek Porwal વિશે ક્યું કહીશ?

મેં આ લેખમાં જે વસ્તુઓ કહી છે તે મારા 20 વર્ષના અનુભવમાંથી આવી છે। મેં હજારો દર્દીઓને Epley કર્યો હતો અને 85% તમામ આરામ પણ પાયો હતો. તમે જો તમારું ચક્કર સમજતા ન હોય તો મને કોલ કરો, 7393062200.

FAQ – ઘણા પુછાતાં પ્રશ્નો

1. શું BPPV ખતરાજક છે?

BPPV સ્વયંમાં ખતરાજક નથી, પણ તે દર્દીને પડતો કરી શઆ BPPV ચક્કર કાન પથરી પડવાથી શકે છે.કે છે. વૃદ્ધો માટે પણ યોગ્ય જોખમ છે કારણ કે તેઓ પડી શકે છે અને હાડકું તોડી શકે છે।

2. BPPV ને કિતનો સમય લાગે છે આરામ પણ આવવામાં?

Epley પછી, 70% માણસો 24 કલાક મોં આરામ પણ આવઆ BPPV ચક્કર કાન પથરીની સમસ્યાથી સારુ થવું શક્ય છે.તું છે. 20% માણસોને કેટલા દિવસ લાગતા હોય છે, પણ બોલતા એક મહિનામાં જરૂર ઠીક થઈ જાય છે।

3. મી Epley નું ઘરે કર્યું તો શું ખતરો છે?

હા, ખતરો છે. તમે જો ખોટું કર્યું તો તમે તમારું માથો રક્ષણ આ BPPV ચક્કર કાન પથરીને સબધી Epley પદ્ધતિથી જ ઞઠીક થાય છે.ગુમાવી શકો છો અથવા તમારો પથરી એક અલગ નળીમાં જઈ શકે છે. તમે આપણા જેવા ડૉક્ટર સાથે આવો અને તે તમને શીખવશે કેવી રીતે તમે ઘરે રક્ષણ દે શકો છો।

4. BPPV માટે કયું વર્ણસંધક સર્વોત્તમ છે?

Epley અને Semont બધી ઉચ્ચ સફળતા દર ધરાવે છે, પણ Epley વધુ માણવાય છે અને સાધારણત: બધી વધુ રોગીને આરામ આપે છે।

5. જો Epley પછી પણ ચક્કર આવતો રહે તો?

કેટલીક કેસોમાં, તમે તણાવમાં ફરી જવું પડે છે કે આ આવતોBPPV ચક્કર કાન પથરીની સારવારમાં – તણાવ માટે તમે બીજું મેનવર કરશો. કેટલીક કેસમાં, તમે આ બધું પછી ફરી Epley ર્તુતિ કર્યો તે આવતો રોગ નિશ્ચય કરવો પડે છે।

6. શું આપણે આવતા ચક્કર તમામ અટકાવી શકીએ?

આપણે સંપૂર્ણ રીતે અટકાવી નથી શકતા, પણ તમે તમારો BPPV ચક્કર કાન પથરીની સજાગતા રાખવી જરૂરી છે.સ્વાસ્થ્ય સાચો રાખો તો રોક કરી શકીએ. વિટામીન D તમે લો તો તે ફરી આવતો શક્તિ ઘટાડે છે।

7. જો મારો BPPV આવતો ફરી આવે તો?

તે પછી તમે તણાવમાં આવો. બોલતા દુબારો Epley કર્યું તે તતમારો BPPV ચક્કર કાન પથરીનો પ્રશ્ન ફરી આવશે તોણાવમાં ઠીક થઈ જશે।

8. શું BPPV ને લાગીણ છે?

આપણો કાન લાગીણ નથી, તો BPPV પણ નથી લાગીણ। પઆ BPPV ચક્કર કાન પથરી લાગીણ નથી.ણ તમે જો તમારું માથો ખરાબ કર્યું તો બીજાનો માથો પણ ખરાબ થઈ શકે છે!

તમે જો આમ ચક્કર અનુભવતા હોય તો હમણા જ Dr. Prateek Porwal પાસે તણાવમાં આવો!

ફોન: 7393062200 | Prime ENT Center

---

Medical Disclaimer: This article is for educational purposes only and does not constitute medical advice, diagnosis or prescribing guidance. Consult Dr. Prateek Porwal at Prime ENT Center, Hardoi for personalised treatment.

References

1. Bhattacharyya N, et al. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2017;156(3_suppl):S1–S47.
2. von Brevern M, et al. Epidemiology of benign paroxysmal positional vertigo: A population based study. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry. 2007;78(7):710–715.
3. Epley JM. The canalith repositioning procedure: For treatment of benign paroxysmal positional vertigo. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 1992;107(3):399–404.